Sóun í fataiðnaði: hvað geta ríki gert?

Stofnunin Ellen MacArthur skorar á ríki heims að innleiða stefnur sem styðja við endursölu- og viðgerðarstarfsemi textíliðnaðarins. Stofnunin beitir sér fyrir þróun svokallaðshringrásarhagkerfis og bendir á ýmis stjórntæki sem ríki geta gripið til. svo sem skattabreytingar, skilagjöld og styrki.

Á heimsvísu enda 92 milljónir tonna af fatnaði og öðrum vefnaðarvörum á haugunum á hverju ári og fataiðnaðurinn veldur 10% af hnattrænni losun koltvísýrings. Samkvæmt nýlegri úttekt Evrópusambandsins keyptu íbúar ESB-ríkja að meðaltali 19 kíló af vefnaðarvöru á hverju ári (ein stór ferðataska).

Til að standa undir slíkri neyslu þarf að útvega 523 kíló af hráefnum og 12.000 lítra af vatni á hvern íbúa árlega. Við þetta bætist örplast sem dreifist um öll vistkerfi með tilheyrandi óæskilegum afleiðingum, ásamt annarri mengun sem verður til við framleiðsluna.

Þetta eru svo sem nokkuð þekkt vandamál en hvað er hægt að gera í þessu? Jú, breyta framleiðsluháttum og draga úr óþarfa framleiðslu, til dæmis með því að auka endurvinnslu og endurnýtingu, gera við í stað þess að henta og svo framvegis.

Fataframleiðendur hvetja ríki til aðgerða

Þetta er allt löngu vitað en þrátt fyrir það hefur lítið gerst í þessum málum, meðal annars vegna þess að yfirvöld virðast oft gera ráð fyrir að fyrirtæki muni sjálfviljug breyta venjum sínum og leiða iðnaðinn í rétta átt. Ellen MacArthur stofnunin, bresk góðgerðarstofnun sem beitir sér fyrir þróun svokallaðs hringrásarhagkerfis, skoraði nýlega á ýmis ríki heims til að innleiða stefnu sem styður við endursölu- og viðgerðarstarfsemi textíliðnaðarins.

Í bréfinu sem stofnunin sendi frá sér var vísað í ýmsar lausnir sem einstök ríki eða ríkjasambönd gætu gripið til, svo sem lækkun virðisaukaskatts á endurseldar vörur og viðgerðarþjónustu í Evrópusambandinu og afnám söluskatts í Bandaríkjunum og Kanada. Í yfirlýsingunni var einnig farið fram á að stjórnvöld lækki launakostnað fyrir störf sem tengjast endursölu- og viðgerðarstarfsemi, til dæmis með því að lækka launatengd gjöld og/eða veita annars konar skattafslætti.

Sextíu og níu fyrirtæki og samtök í tísku- og textíliðnaði undirrituðu yfirlýsinguna. Í hópnum voru fataframleiðendur á borð við H&M Group, Lacoste, Primark og Decathlon, auk endursöluaðila eins og ThredUp og Vinted.

Í yfirlýsingunni var einnig kallað eftir því að svokölluð „útvíkkuð framleiðendaábyrgð“ verði notuð í auknum mæli (e. Extended Producer Responsibility eða EPR), sem felst í að hvetja til endursölu og viðgerða með því að leggja aukin gjöld á frumframleiðslu. Slík kerfi þekkjum við til dæmis á Íslandi í formi skilagjalds á flöskum, sem eykur líkur á því að flöskur verði endurunnar. Féð úr slíkum kerfum mætti nota til að styðja við endursölu, til dæmis með því að koma á fót betri innviðum fyrir söfnun og flokkun.

Markaður fyrir notaðan fatnað á uppleið

Á heimsvísu hefur markaður fyrir notaðan fatnað vaxið um 13% árið 2025 samkvæmt endursölufyrirtækinu ThredUp. Þrátt fyrir góðar spár standa fyrirtæki sem sérhæfa sig í endursölu og viðgerðum frammi fyrir fleiri áskorunum en hefðbundin framleiðsla, segir í skýrslunni. Ein þeirra er hár launakostnaður, sem er um 35% af kostnaði við endurselda vöru og 50% af kostnaði við viðgerða vöru. Önnur áskorun er ófullnægjandi innflæði notaðra vara, að sögn skýrsluhöfunda.

Í skýrslu á vegum Ellen MacArthur-stofnunarinnar er reiknilíkan notað til að sýna fram á það hvernig stefnubreytingar gætu stutt við viðgerðar- og endursölustarfsemi. Í líkaninu er virðisaukaskattur ESB á endursölu og viðgerðir lækkaður niður í 6% og launatengd gjöld lækkuð niður í 10% fyrir störf sem tilheyra endursölu- og viðgerðarstarfsemi. Líkanið úthlutar einnig hluta af þeim tekjum sem fást af nýjum gjöldum vegna framleiðendaábyrgðar (svo sem skilagjöldum) til að styðja við endursölu- og viðgerðarstarfsemi. Samkvæmt líkaninu gætu þessar þrjár aðgerðir samanlagt aukið hagnað í 55% fyrir endursölu og 44% fyrir viðgerðir.

Þriðja aðgerðin hefur þegar verið innleidd að einhverju leyti í Frakklandi undir nafninu Bonus Réparation („viðgerðarstyrkur“). Í franska kerfinu eru tekjur sem fást úr útvíkkaðri framleiðendaábyrgð notaðar til að niðurgreiða einstakar viðgerðir viðskiptavina.

Aðrir þættir geta þó líka haft áhrif á þróunina, svo sem hegðun og vitund neytenda, aðgangur smærri rekstraraðila að fjármagni, kröfur um vöruhönnun og gæðastaðlar fyrir viðgerðir, og skýrslan kallar einnig eftir aðgerðum sem snúa að þeim þáttum.

Tækifæri til atvinnusköpunar

Áhrif á atvinnusköpun eru ekki skoðuð sérstaklega í skýrslunni en vert er að hafa í huga að aukin áhersla á endurnýtingu og viðgerðir gæti líka haft jákvæð áhrif á atvinnusköpun. Textíliðnaður sem byggir fyrst og fremst á innfluttum vörum með stuttan líftíma skapar fyrst og fremst störf í framleiðslulöndum, á meðan iðnaður sem reiðir sig í meira mæli á innlenda framleiðslu, endurnýtingu og viðgerðir skapar fleiri störf í heimalandinu.

Slíkt getur skipt sköpum, sérstaklega hjá samfélögum sem glíma við hátt atvinnuleysi, en á Íslandi hefur atvinnuleysi einmitt verið að aukast að undanförnu og því hljóta slík sjónarmið að skipta höfuðmáli samhliða umhverfissjónarmiðum.