Endurnýtur heilu byggingarnar

Byggingariðnaður nútímans er einnota. Þegar byggingar hafa þjónað sínu tilgangi eru þær jafnaðar við jörðu. Múrbrot, spýtnabrak og annar mulningur er keyrður á haugana svo að nýtt geti komið í staðinn. Anders Lendager, danskur arkitekt, vill breyta þessu. Hann segir frá þessari hugsjón sinni og reynslu við að koma henni í framkvæmd í viðtali við Umskipti.

„Ef við ætluðum að halda áfram að byggja með sömu aðferðum og við höfum gert hingað til þyrftum við að draga úr framkvæmdum um 70% til að halda okkur við Parísar-markmiðið um 1,5° hlýnun. Þetta er ekki hægt og þess vegna þurfum við að finna aðrar lausnir. Við þurfum rannsóknarmiðstöð fyrir byggingarefni svo að við getum gert tilraunir með ýmis konar endurnýtt efni hér á Íslandi“ sagði Arnildur Pálmadóttir á málstofu á vegum Húsnæðis- og Mannvirkjagerð á dögunum. Danski arkitektinn Anders Lendager var frummælandi á málstofunni og hélt líflegt erindi þar sem hann sagði frá reynslu sinni og framtíðarsýn.

Byggingaraðferðir Anders byggjast á því að taka í sundur gamlar byggingar, frekar en að rífa þær niður, og endurbyggja úr þeim nýjar byggingar. Með þessu tekst honum að draga úr magni úrgangs frá starfseminni, jafnframt því sem þörf á nýju byggingarefni verður minni. Lendager segir að með slíkum aðferðum sé hægt að draga töluvert úr kolefnisspori byggingariðnaðarins, en sementsframleiðsla veldur 7% af allri losun koltvísýrings í heiminum og hvert tonn af framleiddu stáli losar um 1800 kg af Co2.

Í tilefni af þátttöku hans í málstofunni tók blaðamaður viðtal við Anders.

Vitund leiðir ekki alltaf til breyttrar hegðunar

Blaðamaður: Hvenær og hvernig kom þessi hugmynd þín um að nýta efni úr gömlum byggingum?

„Þetta byrjaði allt árið 2005 þegar ég var að vinna að mastersverkefni frá Arkitektaskólanum í Aarhus og kynntist vísindamönnum sem voru að taka kjarnasýni úr ísnum á Suðurpólnum. Þessi kjarnasýni eru einhvers konar skrá yfir því hversu mikið af Co2 við höfum losað í andrúmsloftið í gegnum tíðina. Þetta var nýtt fyrir mér, ég ræddi við marga vísindamenn og ég byrjaði að átta mig á því hversu alvarlegt vandamálið væri. „Þetta er virkilega slæmt,“ hugsaði ég með mér, og ég ákvað að ævistarfið mitt ætti að snúast um að finna lausnir á þessum vanda. Á þeim tíma voru virkilega fáir sem áttuðu sig á að það væri beint orksakasamhengi á milli iðnaðarframleiðslu, losun gróðurhúsalofttegunda og breytingar í loftslaginu.“

Kenningin segir að fólk þurfi að skilja vandamálið fyrst áður en það breytir um hegðu, en hér stóð ég fyrir framan fólk sem vissi allt en gerði samt ekkert í því.“

„Einn helsti vandinn sem ég rakst á var að jafnvel vísindamennirnir sem vissu af þessu öllu saman voru ekki breyta sinni eigin hegðun neitt,“ minnist Anders. „Þeir voru ekkert að reyna að tileinka sér sjálfbærari vinnubrögð eða lífsstíl. Það var þessi gapandi gjá á milli þess sem þeir vissu og þess sem þeir gerðu. Hvernig var hægt að búast við því að aðrir myndu þá breyta hegðun sinni? Kenningin segir að fólk þarf að skilja vandamálið fyrst áður en það breytir um hegðun, en hér stóð ég fyrir framan fólk sem vissi allt en gerði samt ekkert í því, og ég spurði marga þeirra hvers vegna þetta væri, og svarið sem ég fékk oft var: „Hvað eigum við að gera? Það eru ekki til neinar sjálfbærar samgöngur, engin sjálfbær byggingarefni, innviðirnir sem þurfa að breytast eru ekki til staðar.“ Þá áttaði ég mig á því að bilið á milli vandamálsins og lausnana var svo stórt.

„Við höfum vitað af þessu síðan á áttunda áratugnum en við höfum ekkert gert í málunum meðal annars vegna þess að verkfærin hafa ekki verið til staðar. Ég vildi reyna að hjálpa til við að finna slík verkfæri. Byggingariðnaðurinn er ábyrgður fyrir 30 til 40% af allri losun og ég hugsaði með mér að mín ábyrgð sem ungur arkitekt væri mikil. Hver ákvörðun sem ég tek hefur gríðarleg áhrif á umhverfið. Svona byrjaði ferillinn minn.“

Auðlindaraðhúsið: múrsteinsklætt fjölbýlishús í Kaupmannahöfn

Meðal verkefna Lendager er byggingin Resourcerækkene í Kaupmannahöfn en húsið komst í úrslit á alþjóðlegu viðurkenndu World Architecture Festival Awards árið 2018. Um er að ræða 92-íbúða fjölbýlishús þar sem notast var meðal annars við endurnýtta múrsteinsveggi úr hinni sögufrægu Carlsberg bjórverksmiðju. Við gerð byggingarinnar voru 463 tonn af úrgangi nýtt sem byggingarefni í húsinu og komu þannig í stað nýrra efna. Húsið hafði að lokum 29% lægra kolefnisspor á hvern fermetra en hefðbundið hús. Múrsteinsveggir úr gömlu húsunum voru sagaðir niður í þriggja fermetra fleka sem voru síðan raðaðir aftur saman í utanhúsklæðingu nýs húss. Lendager lætur múrsteinsflekana snúa ýmist lárétt eða lóðrétt, sem skapar áhugavert bútasaumsútlit.

Múrsteinar eru gamalkunnugt byggingarefni í dönskum arkitektúr og lengi vel voru þeir endurnýttir með því einfaldlega að taka þá í sundur (lego-aðferðin sem flestir kannast við úr æsku), en eftir tilkomu öflugri gerðar steinsteypu á sjöunda áratugnum reyndist ómögulegt að taka múrsteinana í sundur án þess að skemma þá, þar sem steypan hefur mjög sterka bindingareiginleika. Þess vegna fór Lendager þá leið að saga heilu múrsteinsveggina niður í fleka.

„Smiðirnir á staðnum fengu að ráða hvernig flekarnir sneru en múrsteinarnir eru úr þremur mismunandi byggingum, meðal annars úr Carlsberg-verksmiðju og úr gamalli skólabyggingu,“ segir einn starfsmanna Lendager í viðtali við breska tímaritið Architects’ Journal.

Arkitektinn kallar þetta að „uppskera“ byggingarefni úr gömlum byggingum. Hann telur það vera ein besta lausnin til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda í mannvirkjagerð, sérstaklega þegar bein endurnýting er ekki möguleg (bein endurnýting felst í því endurnýta bygginguna í því formi sem hún er).

„Þetta er virkilega heimskulegt kerfi sem við höfum búið til: við eyðum nýju byggingarefni á ógnarhraða. Þessi vegferð er að leiða okkur í átt að loftslagshamförum en líka í átt að hráefnisskorti. Hér í Danmörku erum við nú þegar að glíma við skort á sandi og steini, sem við þurfum nú að flytja inn langar leiðir. Þetta er brjálæði,“ segir Anders.

Resoursrekkene eða Auðlindaraðhúsið eins og það gæti kallast á íslensku samanstendur af tveim þriggja-hæða lengjum sem liggja samhliða, ásamt tveim fimm-hæða byggingum sem tengja þær saman í sitt hvor endanum. Inni á milli þeirra er inngarður en á þakinu eru litlir glerkofar sem íbúarnir geta notað meðal annars til heimaræktunar. Múrsteinarnir eru ekki eina byggingarefnið sem er endurnýtt: allt viðarefni í gluggar og pallar er endurnýtt timbur úr veglegum trékössum sem voru notaðir undir flutning á forsteyptum einingum fyrir stækkun neðanjarðarlestarkerfisins í nágrenninu.

Allt gólfefni innanhús er afgangsefni frá gólfefnaframleiðanda og glerkofarnir eru smíðaðir úr endurnýttum gluggum. Brúin sem tengir báðar lengjurnar saman er einfaldlega endurnýtt kraftsperra úr stáli.

Efnið ræður húsinu

Byggingarðaferðir Lendagers eru óhefðbundnar og í vegferð sinni hefur hann rekist á ýmsar hindranir. Endurnýtt byggingarefni er almennt ekki fáanlegt á markaði, og arkitektar eru vanir að nota efni sem einhverjir aðrir sjá um að skaffa. Lendager hins vegar að stofna sjálfstæða starfsemi utan um eigin verkefni, með það að markmiði að útvega og hanna viðeigandi byggingarefni.

„Við erum ný gerð af arkitektarstofu en um leið mjög gömul,“ segir Lendager. „Þegar ég tala við þýsku félaga mína átta ég mig á því að við erum bara komin aftur í hugsunarhátt hins gamla „baumeister“ sem hafði umsjón með og sá um að útvega allt byggingarefni í viðkomandi verkefni. Það er mjög óvenjulegt fyrir arkitekta í dag að hafa stjórn yfir hönnun, framleiðslu og flutning byggingarefnisins.“
Brúin sem tengir íbúðarblokkirnar tvær saman er smíðuð utan um endurnýtta kraftperru úr stáli. Hún var aðeins of löng og er þess vegna skásett á milli bygginganna.

Endurnýting eins og Lendager stundar er vissulega engin allsherjarlausn. Framleiða þurfti töluvert af nýrri steypu til að klára Resourcerækkene, meðal annars til að byggja bílakjallara undir húsið (samkvæmt kröfum borgaryfirvalda), og aðgengi að endurnýtanlegu byggingarefni er takmarkað. Þrátt fyrir það er byggingin talin hafa 30% lægra kolefnisspor en hefðbundin bygging af sömu stærð.
Íbúðirnar í Resourcerækkene eru leiguíbúðir, en eftirspurn eftir þeim hefur reynst mikil og íbúum hefur fundist bygginguna hafa meiri „sál“ en hefðbundnar byggingar úr glænýju byggingarefni.

En væri þetta hægt á Íslandi? Ekki með múrsteinum kannski en með öðru – já, örugglega. Þetta krefst hins vegar ákveðinnar dirfsku hjá hönnuðum og verktökum. Í hefðbundinni byggingarvinnu er byrjað á því að hanna og hönnunin segir til um hvaða byggingarefni þarf að útvega. Þegar um endurnýtingu er að ræða þarf að snúa ferlinu á hvolf. Byggingarefnið sem er til staðar segir til um hvernig hönnunin verður. „Efnið ræður húsinu,“ segir Arnhildur Pálmadóttir arkitekt og meðeigandi Lendager á Íslandi.

Arnhildur er meðal annars að vinna að hönnun lítils fjölbýlishúss fyrir Félagsbústaði, en þar verður byggt á reynslu Lendagers meðal annars til að halda kolefnisspori byggingarinnar í lágmarki. Þá verður reynt að nýta afganga af steinklæðningum sem féllu til við smíði nýs Landsbankahúss. Parket og steinull úr gamla húsinu verða endurnýtt ásamt timbri sem verður að utanhúsklæðningu, en timbrið verður meðhöndlað með japanskri brennsluaðferð. Gamlir gluggar verða sömuleiðis endurnýttir í sameigninni. Arnhildur telur kolefnisspor hússins geta verið 45% lægra en í hefðbundinni byggingu af sömu stærð.

Byggingariðnaður býður upp á ýmsar sérlausnir

„Ég vil að byggingarnar mínar séu meira en eingöngu framleiðsluafurð, heldur líka hluti af lausn við hnattrænt vandamál,“ segir Anders Lendager ákveðinn. „Byggingariðnaðurinn er öðruvísi en margar aðrar framleiðslugreinar að því leyti að hvert og eitt hús er sérhannað og nánast engin tvö hús eru eins, ólíkt því sem gerist til dæmis í bílaiðnaði þar sem bíllinn er hannaður í upphafi og svo eru allir bílarnir framleiddir með nákvæmlega sama hætti. Það þýðir að það er meira svigrúm í byggingariðnaði til að finna sérlausnir sem henta hverri byggingu fyrir sig.“
„Það er hægt að skipta út hluta byggingarefnisins fyrir annað sem hentar betur umhverfislega séð, en lokaútkoman verður alltaf háð því hvaða tækifæri liggja til grundvallar á hverjum stað. Þetta gefur byggingariðnaðinum ákveðinn sveigjanleika að mínu mati, sem önnur iðnaðarframleiðsla hefur ekki endilega. Það er til dæmis miklu meira mál að endurnýta notaða varahluti í framleiðslu nýrra bíla.“

„Áhrifin af þessu geta verið mikil vegna þess að sement er notað alls staðar í heiminum og losun frá sementframleiðslu er gríðarleg. Það er til mikils að vinna að finna leiðir sem minnka þörfina fyrir sementsframleiðslu. Fyrir háhýsið okkar í Árhús notuðum við vindmylluspaðar á framhliðinni, sem er nokkuð róttækt, en ástæðan fyrir því var að viðskiptavinurinn okkar í þessu tilfelli er stór eigandi vindmyllugarða. Síðan höfum við verið að vinna að hönnun á leikskólabyggingu en þar var ákveðið að nota byggingarefni úr tveimur nærliggjandi, eldri grunnskólabyggingum sem átti að rífa niður. Þessum byggingum fylgdi mikil saga í huga foreldranna því þeir höfðu flestir gengið í þennan skóla, og það að nota efni úr þessum skóla í nýju leikskólabygginguna gaf henni ákveðna sál og félagslega merkingu.“

„Hugtakið „endurnýting“ var ekki einu sinni til í orðabókinni“

Hvernig hafa samlandar þínir í Danmörku brugðist við því sem þú ert að gera?

(Anders flissar…) „Það hafa verið ólík viðbrögð eftir því hvort um er að ræða notendur byggingana eða aðilar innan byggingariðnaðarins. Viðskiptavinir okkar eru mjög ánægðir: þetta gefur þeim færi á að tileinka sér ábyrgra, sjálfbærara lífsstíl og sýna fjölskyldu sinni og börnum að þeir séu að gera eitthvað. Húsin sem við byggjum hér í Kaupmannahöfn leigjast eða seljast mjög fljótt, íbúarnir eru sjaldan að flytja út úr þeim, og fólkið sem býr þar veit allt um bygginguna. Sjálfur hef ég ekki hugmynd um hvaðan múrsteinarnir sem húsið mitt er byggt úr koma og ég er ekkert að velta því fyrir mér, en í þessum húsum þekkja íbúarnir alla söguna: þeir vita hvaðan múrsteinarnir koma, hvernig húsið var byggt og hvers vegna, hvaðan timbrið kemur og svo framvegis.“

„Iðnaðurinn hefur ekki brugðist eins vel við, að minnsta kosti ekki í fyrstu. Þar var mikil andstaða fyrst vegna þess að þetta var talið vera of erfitt, of dýrt og áhættusamt, og fáir viðskiptavinir þorðu að fara þessa leið. Þessi fáu viðskiptavinir voru þeir sem komu til mín og unnu með mér að fyrstu verkefnunum. En nú hefur byggingariðnaðurinn breyst, það tala allir um hringrás og sjálfbærni. Það er ekki til að segja að allir séu að byggja eins og við, en smátt og smátt er iðnaðurinn að færast í þessa átt og þetta er gríðarleg breyting frá því sem var fyrir 10 árum, en þá var hugtakið endurnýting ekki einu sinni til í orðabókinni hjá byggingariðnaðinum.“

„Á fjólhjóladrifnum trukki á milli verslunarmiðstöðva“

Hefurðu komið til Íslands áður og hvað heldur þú að íslenski byggingariðnaðurinn hafi fram að færa?

„Ég hef oft komið til Íslands áður og ég elska bæði fólk og náttúru hér. Ég er persónulega alveg ástfanginn af Íslandi en það er ekki ástæðan fyrir því að við erum að vinna hér. Ástæðan fyrir því er að við sjáum hér mikil tækifæri í sjálfbærum byggingariðnaði.“

„Í fyrsta skipti sem ég kom hingað, ferðaðist ég um landið og talaði við fólk úr byggingabransanum. Ég var gáttaður á öllu þessu innflutta byggingarefni. Hér fannst mér vera mjög sterk innflutningsmenning, það var eins ekkert væri nógu gott nema það væri innflutt. Ég tók líka eftir ákveðna ameríkuvæðingu í menningunni. Maður stígur bara inn í bíl og keyrir í næsta verslunarmiðstöð, og ég veit að veðrið er ekki alltaf það besta en þið hafið nú lifað það af í gegnum aldirnar. Það er ekki eins og það sé ekki hægt að lifa af öðruvísi en að keyra á fjórhjóladrifnum trukki á milli verslunarmiðstöðva.“

„Sá hugsunarháttur sem snýst um að hafa það sem hendi er næst er alls ekki til staðar í byggingariðnaðinum á Íslandi. Allt er innflutt, og jafnvel innflutt í tvígang – svo ég taki dæmi, þið flytjið inn hráefni til að framleiða ál, sem er skiljanlegt í ljósi þess að þið hafið aðgang að svo mikilli orku, en síðan er álið flutt út aftur til einhvers sem framleiðir álglugga, og síðan er glugginn fluttur inn aftur og notaður í byggingu, sem er síðan rifin og gluggin fer í ruslið. Svo byrjar allt upp á nýtt. Þetta er galið kerfi að mínu mati.“

„Þið eruð með allt þetta hraun sem hefur marga mismunandi eiginleika eftir því hvernig það harðnar og hver efnissamsetning þess er. Þið eigið allt þetta hráefni í kringum ykkur, og svo eigið þið ofgnótt af orku. Þessa orku væri hægt að nýta til að framleiða byggingarefni úr öllu þessu hráefni.“

„Þið þurfið að virkja framtakssemina“

„Þegar ég horfi á allt þetta hráefni, alla þessa orku og allar þessar byggingar sem þið eruð að rífa niður, í mínum huga er þetta fullkominn staður til að koma sér upp byggingariðnað sem byggir á hringrás endurnýtingar. Þið þurfið ekki að flytja inn efni úr öllum heimshornum, þið þurfið bara að fókusera á það sem þið hafið hér. Innflutningurinn ætti að vera í lágmarki. Ég læt mig dreyma um að þið mynduð setja upp einhvers konar „græn landamæri“ í kringum landið, og hleypa aðeins í gegn því byggingarefni sem er endurnýtanlegt eða sjálfbært.“

„Til þess að þetta gerist þurfið þið bara að virkja framtakssemina, en það er eitthvað sem þið eruð góð í. Þið kunnið að bretta upp ermarnar. Og þess vegna held ég að Ísland er eitt af fáum löndum sem er í dauðafæri við að gefa í og taka fram úr öllum öðrum í þessum málum. Þið getið farið úr því að vera slugsari yfir í það að vera fordæmi fyrir alla aðra í heiminum og sanna að þetta sé hægt.“

Anders nýtur þess að tala um Ísland og er iðinn við að sá fræ nýrrar hugsunar. Hvort fræin muni spíra í íslenskum jarðvegi á eftir að koma í ljós…